Η Ελλάδα στον δρόμο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης. Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Κέρκυρας. Από το Άσυλο (1838) στο Δίκτυο (2008)
Σωτήριος Κουπίδης, Διοικητής Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Κέρκυρας
Το Εθνικό Σύστημα Υγείας της Ελλάδας στα 25 σχεδόν χρόνια της παρουσίας του δεν έχει ακόμα εξασφαλίσει την προσδοκόμενη αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα. Παράλληλα η ισότιμη και καθολική κάλυψη του πληθυσμού είναι ζητούμενο που δεν έχει ακόμα απαντηθεί σε όλες του τις διαστάσεις. Στο χώρο της Ψυχικής Υγείας η παρουσία ειδικών ψυχιατρικών ιδρυμάτων σήμαινε χαμηλές επιδόσεις σε δείκτες αποδοτικότητας και ισότιμης πρόσβασης και παράλληλα χαμηλή ποιότητα ψυχιατρικής φροντίδας με φαινόμενα καταπάτησης των ανθρώπινων δικαιωμάτων.
Η ψυχιατρική μεταρρύθμιση έδωσε στη χώρα μας ένα στρατηγικό μεταρρυθμιστικό πλάνο που σκοπό έχει σε βάθος χρόνου την ισόρροπη ανάπτυξη σε κάθε υγειονομική περιφέρεια κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας και παράλληλα την κατάργηση των ειδικών ψυχιατρικών νοσοκομείων. Αποσκοπεί δηλαδή στη βελτίωση της αποδοτικότητας, της αποτελεσματικότητας αλλά και της ισότιμης πρόσβασης των πολιτών στο σύστημα παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Στη δεύτερή της φάση που σήμερα εξελίσσεται, η μεταρρύθμιση επικεντρώθηκε μέσα από το πρόγραμμα «Ψυχαργώς» αφενός στην αποασυλοποίηση των ασθενών που διέμεναν και διαμένουν στα εννέα ψυχιατρικά νοσοκομεία της χώρας, αφετέρου στη συνέχιση της δημιουργίας και ανάπτυξης των κοινοτικών δομών της πρώτης φάσης.
Το πέρασμα από την ασυλική ψυχιατρική (με τα ιδρυματικού τύπου κλειστά νοσηλευτήρια, αποκομμένα από την κοινωνία και – συχνά – από την ίδια τη ζωή), σε μια διαφορετική συνολική προσέγγιση του ψυχικά πάσχοντα, στην κοινωνική – κοινοτική ψυχιατρική και στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση (με την ανάπτυξη ενός συνολικού συστήματος κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας), αποτελεί σήμερα γενικώς παραδεκτή εξέλιξη στον χώρο της ψυχικής υγείας.
Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Κέρκυρας (ΨΝΚ) άρχισε να λειτουργεί επίσημα ως «Άσυλο Φρενοβλαβών» το 1838 υπό Αγγλική Κατοχή. Το Άσυλο συντηρούσε το στερεότυπο του ανεύθυνου, επικίνδυνου και ανίατου ψυχασθενή. Η ψυχιατρική περίθαλψη χαρακτηριζόταν από περιοριστικά μέτρα ασφαλείας. Η λεγόμενη θεραπεία ήταν στην ουσία μόνο φροντίδα και κάλυψη στοιχειωδών αναγκών διαβίωσης των ασθενών.
Η εφαρμογή συγκροτημένης πολιτικής ψυχικής υγείας που σκοπό είχε να ανατρέψει την παραπάνω κατάσταση με τη χρηματοδοτική υποστήριξη της Ε.Ε ξεκίνησε από το 1990 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Η μεγάλη προσπάθεια που εστιάστηκε αρχικά στον αποϊδρυματισμό των χρόνιων ασθενών, μετά την επίτευξη σημαντικού βαθμού αποασυλοποίησης, μετατοπίζεται βαθμιαία στην ανάπτυξη κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας στον τομέα ψυχικής υγείας Κέρκυρας Λευκάδας.
Μετά από μία μακρά διαδρομή μετασχηματισμού, το ΨΝΚ καταργείται οριστικά δίνοντας τη θέση του σε ένα κοινοτικό Δίκτυο Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας (ΔΥΨΥ) το 2008.
Σήμερα στην Κέρκυρα αναπτύσσεται ραγδαία το ΔΥΨΥ. Η τομεοποίηση είναι πραγματικότητα. Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας παρέχονται μέσα στην κοινότητα και κάνουν χρήση όλων των διαθέσιμων πόρων. Παράλληλα εξασφαλίζουν το «συνεχές της φροντίδας» των ψυχικά ασθενών και μετατοπίζουν το κέντρο βάρους από τη διαχείριση της ψυχικής νόσου, στην προαγωγή της ψυχικής υγείας.
Παράλληλα με τη λειτουργία του Κοινωνικού Συνεταιρισμού Περιορισμένης Ευθύνης (ΚοιΣΠΕ) Κέρκυρας «Νέοι Ορίζοντες» δημιουργούνται θέσεις εργασίας για χρήστες υπηρεσιών ψυχικής υγείας για την ολοκλήρωση της κοινωνικοοικονομικής επανένταξής τους με την εξασφάλιση εργασίας και απασχόλησης.
Το νέο Εθνικό Σύστημα Ψυχικής Υγείας στοχεύει να καλύψει ολιστικά τις ανάγκες των πολιτών σε όλη την επικράτεια μετατοπίζοντας την παροχή των υπηρεσιών ψυχικής υγείας από ασυλικούς χώρους στίγματος σε χώρους υπηρεσιών γενικής ιατρικής, όπως νοσοκομεία και κέντρα υγείας. Παράλληλα αποσκοπεί στην παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών στους πρώην έγκλειστους των ψυχιατρικών ιδρυμάτων που σήμερα κατοικούν σε δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης.
Ο ανθρωποκεντρικός τελικά χαρακτήρας που προτείνει η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση δεν είναι μια απλή τεχνοκρατική προσέγγιση, αλλά η ουμανιστική αντίληψη πάνω στην οποία δομείται η όποια παρέμβαση για την αντιμετώπιση της ψυχικής ασθένειας και αναπτύσσεται η κοινωνική αλληλεγγύη. Για το λόγο αυτό η εδραίωση της θα πρέπει να αποτελεί συνεχή και αδιάλειπτο στόχο της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας του ΥΥΚΑ μέσω τόσο των εθνικών πόρων όσο και του εθνικού στρατηγικού σχεδίου της Δ’ Προγραμματικής Περιόδου 2007-2013.