Έκθεσις στο θέμα: "Ψυχικά ασθενείς δικαιοπαραβάτες", Συμπεράσματα από την επίσκεψη στην Κύπρο του Professor Dr. med. Dr. h. c. Ανδρέα Μαρνέρου.

Σκοπός της επισκέψεως:

Η επίσκεψη στην Κύπρο του Professor Dr. Dr. Ανδρέα Μαρνέρου είχε συμφωνηθεί στις 30 Νοεμβρίου και 1 ην Δεκεμβρίου του 2002 μεταξύ του υπογράφοντος (Ανδρέας Μαρνέρος) και του τότε Υπουργού Υγείας, της υπευθύνου του Υπουργείου κυρίας Κανάρη Μορφάκη και του Δόκτορος Χριστοδούλου Μέση. Κατά την επίσκεψιν αυτήν είχα κάνει γνωστόν, ότι η έδρα μου στο Πανεπιστήμιο Martin - Luther - Universitat, Halle - Wittenberg έχει δύο κύρια ερευνητικά και πρακτικά πεδία δράσεως: α) κλινική ψυχιατρική (ιδιαιτέρως ψυχωτικές διαταραχές) και β) ψυχιατροδικαστική. Το δεύτερο πεδίο δράσεως (η ψυχιατροδικαστική) έχει κατά την γνώμιν μου πολύ μεγάλη σημασία δια την Κύπρον. Προ πάντων μετά την ένταξιν στην Ευρωπαϊκήν Ένωσιν πρέπει να αντιμετωπιστεί το θέμα κατά τοιούτον τρόπον, ώστε να μην δημιουργεί θέμα τραυματισμού ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι ψυχικά ασθενείς δικαιοπαραβάτες πρέπει να θεραπεύονται σε κατάλληλο ίδρυμα από εξειδικευμένους ψυχιάτρους και ψυχολόγους επί τη βάσει νόμων, οι οποίοι πρέπει να προστατεύουν την υγείαν και τα ανθρώπινα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών δικαιοπαραβατων. Συγχρόνως όμως πρέπει να κατανοηθεί, ότι η κατάλληλος θεραπεία των ψυχικά ασθενών δικαιοπαραβατων είναι προστασία του πληθυσμού από μελλοντικές επικίνδυνες πράξεις των ανθρώπων αυτών.

Κατά την επίσκεψιν αυτή είχα κάνει την προσφοράν, εάν η κυπριακή κυβέρνησις και οι αρμόδιες αρχές χρειάζονται την συνεισφοράν μου για την εξέλιξιν στον προαναφερθέντα τομέα, να είμαι με μεγάλην ευχαρίστησιν πλήρως στην διάθεσίν των. Η προσφορά αυτή έγινε δεκτή και έτσι συνεφωνήθη η μία πρώτη επίσκεψις μεταξύ 09 και 15 Απριλίου του 2003.

Ο σκοπός της επισκέψεως αυτής ήταν καθαρά ενημερωτικός. Θα εξυπηρετούσε την διερεύνησιν της επικρατούσας καταστάσεως, των υπαρχόντων κενών, αλλά και των δυνατοτήτων εξελίξεων.

Πρόγραμμα επισκέψεως:

Το πρόγραμμα επισκέψεως είχε διοργανωθεί και επιμεληθεί από την κυρίαν Ελένην Κανάρην Μορφάκην, η οποία έδειξε καθ' όλην την διάρκειαν της επισκέψεως μου μεγάλον ενθουσιασμόν για το θέμα. Κατά την διάρκειαν της επισκέψεως μου έλαβαν χώραν οκτώ συναντήσεις:

α) με τον βοηθόν Γενικόν Εισαγγελέαν Πέτρον Κληρίδην,
β) τον ανωτατον Γενικόν Διευθυντήν του Υπουργείου Εξωτερικών κύριον Τάσον Τζιωνή,
γ) με την Υπουργόν Υγείας μαζί με την Επιτροπήν Εποπτείας Ψυχικών Ασθενών,
δ) με τους Δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου κύριον Γ. Κωνσταντινίδην και κύριον Γ. Νικολάου,
ε) με τον Γενικόν Διευθυντήν του Υπουργείου Δικαιοσύνης και Δημοσίας Τάξεως κύριον Λάζαρον Σαβίδην,
ζ) με τον Διευθυντήν Υπηρεσιών Ψυχικών κύριον Ανδρέαν Δημητρίου,
η) με τον Διευθυντήν Φυλακών και σύσκεψιν με Ψυχολόγους και Κοινωνικούς Λειτουργούς που ασχολούνται με το θέμα.

Υλικό που ετέθη στην διάθεσίν μου:
Εκτός από τις πληροφορίες, που συγκέντρωσα κατά τις συναντήσεις, οι οποίες αναφέρθησαν ανωτέρω, μελέτησα την επικρατούσαν κυπριακήν νομοθεσίαν. Ετέθησαν στην διάθεσίν μου οι νόμοι του ποινικού δικαίου, οι οποίοι έχουν κάποιαν σχέσιν με ψυχικά ασθενείς δικαιοπαραγούντας, όπως και ο σχετικά νέος νόμος για την θεραπείαν ψυχικά ασθενών.

Παρατηρήσεις

Σε όλες μου τις επισκέψεις είχα εντυπωσιασθεί από την καλήν θέλησιν όλων, να επιτευχθούν εξελίξεις στον τομέα αυτό. Η καλή θέλησις ήταν τόσο ισχυρή, ώστε κανείς μπορούσε να μιλήσει για ενθουσιασμό. Οι συζητήσεις έδειχναν, ότι από τους υπευθύνους έχουν κατανοηθεί τα υπάρχοντα κενά με τις αρνητικές επιδράσεις τους στην θεραπείαν των ψυχικά ασθενών δικαιοπαραβατών αλλά και για την ασφάλειαν του πληθυσμού. Η εντύπωσίς μου είναι, ότι η θέλησις για εξιχρονισμόν και προσαρμογήν προς τους νόμους των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι μεγάλη.

Συμπεράσματα:

Τα συμπεράσματα μου μπορούν να ταξινομηθούν σε πέντε κατηγορίες:
  1. νομοθετικά,
  2. ιδρυματικά,
  3. εκπαιδευτικά
  4. τεχνικά και
  5. οικονομικά

1) Νομοθετικό πεδίο

Το νομοθετικό πεδίο είναι η βάσις για κάθε περαιτέρω εξέλιξιν στο θέμα. Εάν δεν συμπληρωθούν τα υφιστάμενα κενά, τα οποία υπάρχουν στην κυπριακήν νομοθεσίαν δεν μπορούν να αρθούν οι κίνδυνοι, οι οποίοι συνδέονται με το πρόβλημα. Εις την μεταρρύθμισιν της νομοθεσίας σ' αυτό το θέμα βλέπω επίσης την λύσιν του προβλήματος πιθανών τραυματισμών και παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Οι εξελίξεις και συμπληρώσεις, που χρειάζεται η κυπριακή νομοθεσία στο θέμα αυτό, μπορούν να συνοψισθούν στα επόμενα πέντε σημεία:

α) Νομικός καθορισμός των νομικών και ψυχιατρικών προϋποθέσεων δια την αποδοχήν εκ μέρους του δικαστηρίου ,,ανικανότητος προς ενοχήν"

β) Νομικός καθορισμός των νομικών και ψυχιατρικών προϋποθέσεων δια την αναγνώρισιν „μειωμένης ικανότητος προς ενοχήν"

Παρατήρηση: Στα δύο προαναφερόμενα σημεία πρέπει να γίνει διαφοροποίησις μεταξύ ,,ικανότητος προς αναγνώρισιν του αδίκου της πράξεως" και «ικανότητος προς αυτοκυριαρχίαν". Κανείς μπορεί να προσανατολιστεί στην γερμανικήν νομοθεσίαν, η οποία καθορίζει ακριβώς τους όρους αυτούς (§§ 20, 21 του γερμανικού ποινικού δικαίου).

γ) Νομικός καθορισμός των νομικών και ψυχιατρικών προϋποθέσεων δια τον εγκλεισμό ατόμων με "ανικανότητα προς ενοχήν" ή "μειωμένη ικανότητα προς ενοχήν" σε Ψυχιατρικό Ίδρυμα Καλυτερεύσεως και Ασφαλείας.

δ) Νομικός καθορισμός των νομικών και ψυχιατρικών προϋποθέσεων που να καθορίζουν κάτω από ποίες συνθήκες ένας εγκεκλεισμένος σε ένα Ψυχιατρικό Ίδρυμα Καλυτερεύσεως και Ασφαλείας μπορεί να εγκαταλείψει το ίδρυμα αυτό.

ε) Νομικός καθορισμός των νομικών και ψυχιατρικών προϋποθέσεων δια την αναγκαστικήν θεραπείαν ατόμων, τα οποία διέπραξαν αδικήματα κάτω από την επίδρασιν οινοπνευματωδών ποτών ή ναρκωτικών.

Παρατήρησις στα σημεία γ) και δ):

Πολύ σπουδαίο είναι, ότι ο νόμος αυτός που καθορίζει τον εγκλεισμόν και την διάρκειαν εγκλεισμού ενός ατόμου, ο οποίος για λόγους ψυχιατρικής παθήσεως διέπραξε μίαν δικαιοπαράβασιν, πρέπει να έχει δύο χαρακτηριστικά:

1) ότι ο κίνδυνος επαναλήψεως εγληματικών πράξεων είναι λόγω της ψυχικής παθήσεως δεδομένος,
2) ότι εφόσον η ψυχική πάθησις και ο μετ' αυτής συνδεόμενος κίνδυνος επαναλήψεως ποινικών πράξεων εξακολουθεί να διαρκεί, ό άνθρωπος αυτός δεν μπορεί να εγκαταλείψει το ίδρυμα. Μόνον όταν πεπειραμένοι ειδικοί και ανεξάρτητοι ψυχίατροι δια εκτενούς πραγματογνωμοσύνης αποφανθούν οριστικώς, ότι δεν υπάρχει πλέον κίνδυνος για τους συνανθρώπους του ασθενούς αυτού, μπορεί να βγει από το ίδρυμα (σαν παράδειγμα και προσανατολισμό μπορούν να μας χρησιμεύσουν οι γερμανικοί νόμοι, § 63 του γερμανικού ποινικού δικαίου και ο νόμος περί Ψυχιατροδικαστικών Ιδρυμάτων).

2) Ιδρυματικά:

Ψυχικά ασθενείς δικαιοπαραβάτες πρέπει να νοσηλεύονται σε ιδιαίτερα ιδρύματα, τα οποία τώρα δεν υπάρχουν ακόμη στην Κύπρο. Το χαρακτηριστικό των ιδρυμάτων αυτών είναι, ότι προσφέρουν συγχρόνως υπηρεσίες θεραπείας και ασφαλείας. Π' αυτό η αρχιτεκτονική τους είναι ένα μίγμα κλινικής και ιδρύματος ασφαλείας και καλυτερεύσεως. Τα ιδρύματα αυτά λειτουργούν επί τη βάσει ειδικού νόμου, του νόμου περί „Ιδρυμάτων Θεραπείας και Ασφαλείας" (σαν πρωτότυπον μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι ισχύοντες μοντέρνοι γερμανικοί νόμοι). Το ,,Ίδρυμα Καλυτερεύσεως και Ασφαλείας" υπάγεται στο Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Προνοίας και όχι στο Υπουργείο Δικαιοσύνης. Ο αριθμός των μελών του νοσηλευτικού προσωπικού καθορίζεται δια ειδικού κανονισμού, ο οποίος έχει ισχύν νόμου, έτσι ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος μείωσις του αριθμού αυτού.

Το ίδρυμα είναι υποχρεωμένο κάθε έξι μήνες να στέλνει μίαν πληροφοριακήν έκθεσιν στο δικαστήριο που να αναφέρεται στην εξέλιξιν της υγείας του ασθενούς δικαιοπαραβάτου, αλλά προ πάντων στην έκθεσιν αυτήν πρέπει να περιλαμβάνεται μία πρόγνωσις όχι μόνον της ψυχικής υγείας αλλά και του κινδύνου επαναλήψεως δικαιοπαραβασιών. Κάθε δύο με τρία χρόνια πρέπει να γίνεται μία πολύ μεγάλη έκθεσις από έναν ανεξάρτητον ειδικευμένον ψυχίατρον στο θέμα αυτό. Επί τη βάσει των εκθέσεων αυτών το δικαστήριο αποφαίνεται κατά πόσον ο ασθενής δικαιοπαραβάτης μπορεί να εξαχθεί από το ίδρυμα. Εάν οι ψυχιατρικές εκθέσεις είναι αρνητικές, ο ψυχικά ασθενής δικαιοπαραβάτης πρέπει να μείνει στο ίδρυμα αυτό μέχρις ότου εκπληρωθούν τα κριτήρια. Τα όρια λοιπόν θεραπείας και εγκλείσεως σε ένα από τα αναφερόμενα ιδρύματα είναι απεριόριστα. Μόνον η θετική πρόγνωσις έχει σημασία για την εξαγωγήν των ασθενών αυτών. Θεωρητικά κάποιος επικίνδυνος ψυχικά ασθενής δικαιοπαραβάτης μπορεί να μείνει επί τη βάσει των νόμων αυτών σε όλη του την ζωήν σε ένα τέτοιο ίδρυμα (οι διεθνείς στατιστικές μιλούν για γύρω στα 20 %, κυρίως οι στατιστικές σεξουαλικών εγκληματιών).

Λόγω της διαφορετικής δομής της θεραπείας το τμήμα για την θεραπείαν εξαρτημένων προσώπων (από οινοπνευματώδη ή ναρκωτικά) διαθέτουν ξεχωριστά προγράμματα. Η παραμονή στο ίδρυμα αυτό, δηλαδή της απεξάρτησις από αλκοόλ και ναρκωτικά δεν υπερβαίνει την διάρκειαν ποινής, κανονικά είναι γύρω στα δύο μέχρι τρία χρόνια. Εάν η ποινή είναι μεγαλύτερη ο εξαρτημένος κάνει ένα μέρος της ποινής του στην κράτησιν και το υπόλοιπον σαν θεραπεία. Στο ίδρυμα αυτό η παραμονή δεν είναι απεριόριστη. Περιορίζεται γύρω στα δύο χρόνια. Σε περίπτωσιν, κατά την οποίαν ο ασθενής γίνει πριν από τα δύο χρόνια καλά και η ψυχιατρική πρόγνωσις είναι θετική, τότε μπορεί να εξαχθεί πριν από την πάροδον των δύο αυτών χρόνων.

Ειδικά προβλήματα για την Κύπρον:

Τα ειδικά προβλήματα για την Κύπρον είναι δύο.

α) Αυτά τα ιδρύματα που ανέφερα στο σημείο αυτό δεν υπάρχουν καθόλου στην Κύπρον, πρέπει να δημιουργηθούν.
β) Εάν λάβουμε υπ' όψιν τον πληθυσμόν της Κύπρου και τα στατιστικά δεδομένα (για παράδειγμα στην Γερμανίαν, μίαν χώραν των 82.000.000 κατοίκων, έχουμε στα ιδρύματα αυτά γύρω στους 5.000 ανθρώπους).

Εάν μεταβιβάσουμε την αναλογίαν στον πληθυσμόν της Κύπρου, τότε είναι εμφανές, ότι ο αριθμός των ατόμων, οι οποίοι θα χρειαστούν τέτοια κέντρα θα είναι μικρός. Αυτό είναι φυσικά ευχάριστο, αλλά έχει το μειονέκτημα, ότι δεν μπορούν να δημιουργηθούν εντελώς αυτόνομες μονάδες. Πρέπει να βρεθεί λοιπόν μία "ειδική κυπριακή λύσις". Για παράδειγμα ημιαυτόνομη μονάδα στις φυλακές ή ημιαυτόνομη μονάδα σε ένα ψυχιατρικό ίδρυμα. Μετά από την επίσκεψιν μίας ομάδος ειδικών από την Κύπρον σε τρία ιδρύματα στην Γερμανιαν, τα οποία έχω προετοιμάσει, μπορούν να εξελιχθούν περαιτέρω προοπτικές.

Ένα τρίτο ειδικό ίδρυμα θεραπείας ψυχικά ασθενών δικαιοπαραβατών πρέπει να είναι το λεγόμενο ,,Ίδρυμα Κοινωνικής Θεραπείας". Σ' αυτό το ίδρυμα πρέπει να θεραπεύονται ασθενείς δικαιοπαραβάτες, των οποίων όμως η διαταραχή της προσωπικότητας δεν είναι τόσο βαρεία, ώστε να θεωρηθούν από το δικαστήριο σαν "ανίκανοι προς ενοχήν" ή με "μειωμένην ικανότητα ενοχής". Εδώ κυρίως θεραπεύονται με ένα ειδικό πρόγραμμα σεξουαλικοί εγκληματίες ή εγκληματίες με κάποιαν διαταραχήν της προσωπικότητας. Τα ιδρύματα αυτά πρέπει να ανήκουν στις φυλακές και στο Υπουργείον Δικαιοσύνης για νομικούς και άλλους λόγους (για την επίσκεψιν ενός τέτοιου ιδρύματος στην Γερμανιαν εκ μέρους μίας κυπριακής αντιπροσωπείας έχω προβλέψει).

3) Εκπαιδευτικά:

Ο δικαστής δεν είναι ψυχίατρος. Δεν μπορεί λοιπόν να κάνει μίαν ψυχιατρικήν διάγνωσιν. Γι' αυτό είναι εξαρτημένος από την ψυχιατρικήν διάγνωσιν και συμβουλήν του ειδικού. Εάν η Εισαγγελία ή το Δικαστήριο έχουν την υποψίαν, ότι ένας δικαιοπαραβάτης ή ένας κατηγορούμενος πιθανώς να έχει μίαν ψυχικήν διαταραχήν, η οποία να είναι λόγος "ανικανότητος προς ενοχήν" ή "μειωμένης ενοχής" ζητάει εξαντλητική πραγματογνωμοσύνη εκ μέρους ενός ειδικευμένου ψυχιάτρου. Δεν μπορεί κάθε ψυχίατρος να κάνει μίαν ψυχιατροδικαστικήν πραγματογνωμοσύνην. Για την ψυχιατροδικαστικήν πραγματογνωμοσύνην χρειάζεται ειδικήν εκπαίδευσιν. Η ψυχιατροδικαστική πραγματογνωμοσύνη πρέπει να είναι εξαντλητική και να αποτελείται από πολλά κεφάλαια:

Κεφάλαιο Α: Διακήρυξις του εξεταζομένου κατηγορουμένου, ότι είναι μία ψυχιατροδικαστική έκθεσις, ότι δεν υπάρχει ιατρική εχεμύθεια, ότι ό,τι υποθεί μεταξύ ψυχιάτρου και κατηγορουμένου θα γίνει γνωστόν στο Δικαστήριο και ότι ο κατηγορούμενος έχει το δικαίωμα να αρνηθεί μίαν ψυχιατρικήν πραγματογνωμοσύνην.

Κεφάλαιο Β: Περίληψιν και σχόλιον των κυριοτέρων σημείων κατηγορίας και ιστορικού, τα οποία ευρίσκονται στους δικαστικούς φακέλλους.

Κεφάλαιο Γ: Ψυχιατρική εξέτασις περιλαμβάνουσα τα υποκεφάλαια οικογενειακό, βιογραφικό, δικαστικό, ιατρικό, ψυχοπαθολογικό, σεξουαλικό ιστορικό, όπως ιστορικό χρήσεως οινοπνευματωδών και ναρκωτικών.

Κεφάλαιο Δ: Νευρολογική και πιθανώς άλλες σωματικές εξετάσεις

Κεφάλαιο Ε: Ψυχολογικές εξετάσεις (εξετάσεις της προσωπικότητος, του διανοητικού επιπέδου κ.α.).

Κεφάλαιο Ζ: Εάν υπάρχει ένδειξις (ηλεκτροεγκεφαλογράφημα ή αξωνική τομογραφία ή μαγνητική τομογραφία κ.α.).

Κεφάλαιο Η: Συμπεράσματα (το κεφάλαιο αυτό κάνει μίαν μεγάλην περίληψιν όλων των άλλων κεφαλαίων στα συμπεράσματα, τα οποία περιλαμβάνουν διάγνωσιν, πρόγνωσιν και σχέσιν της διαγιγνωσθείσας παθήσεως με την πράξιν που καταγγέλθηκε από την Εισαγγελίαν. Εισηγήσεις στο Δικαστήριο, εάν υπάρχει ένδειξις για εισαγωγή στα προαναφερόμενα ιδρύματα.

Από τις επαφές μου στην Κύπρο κατάλαβα, ότι αυτός ο τρόπος των ιατρικών πραγματογνωμοσυνών δεν υπάρχει. Έχω δηλώσει την προθυμίαν μου, να εκπαιδεύσω Κυπρίους ψυχιάτρους σ' αυτόν τον τομέα (δίχως να ζητώ γι' αυτό αμοιβή).

4) Τεχνικά:

Οι διαδικασίες στην πραγματογνωμοσύνην πρέπει να καθοριστούν από ένα τεχνικό πλαίσιο, το οποίο πρέπει να υποχρεώνει τον ψυχίατρον μέσα σε ορισμένο χρονικό διάστημα να παρουσιάζει στους ενδιαφερομένους ποιο σχήμα, ποιάν έκτασιν και ποιο βάθος πρέπει να έχει αυτή η πραγματογνωμοσύνη.

5) Οικονομικά:

Η πραγματογνωμοσύνη του ψυχιάτρου πρέπει να αμοίβεται και όχι να είναι μία μόνιμη θέσις. Η αμοιβή της πραγματογνωμοσύνης εξασφαλίζει έναν συναγωνισμόν μεταξύ των ψυχιάτρων, ποιος θα κάνει τις πιό βαθειές, τις πιό καλές πραγματογνωμοσύνες, ώστε να προτιμάται από την δικαιοσυνην. Είναι ένα είδος καλού συναγωνισμού και δίνει μίαν ανεξαρτησίαν στον ψυχίατρον. Πρέπει να υπάρχουν αρκετοί ψυχίατροι στην διάθεσιν του Δικαστηρίου, έτσι ώστε το Δικαστήριο να έχει την δυνατότηταν εκλογής. Η αμοιβή του ειδικού ψυχιάτρου για τις ψυχιατροδικαστικές πραγματογνωμοσύνες κυμαίνεται στις χώρες της Ευρώπης. Στην Γερμανίαν για παράδειγμα είναι τώρα 52,- Ευρώ την ώραν, κατά μέσον όρον, στην Ελβετίαν πολύ πιό ψιλότερα.

Επίσκεψις κυπριακής αντιπροσωπείας σε ιδρύυατα θεραπείας ψυχικά ασθενών δικαιοπαραβατών:

Νομίζω ότι είναι πολύ σπουδαίο μία ειδική αντιπροσωπεία, η οποία θα ασχοληθεί σοβαρά και εντατικά με το θέμα αυτό να πάρει μία εικόνα από τα ιδρύματα αυτά. Είμαι στην διάθεσιν μίας κυπριακής αντιπροσωπείας, πιθανώς δεν πρέπει να είναι μεγάλη (2-3 άτομα είναι αρκετά), για να οργανώσω επισκέψεις σε τέτοια ιδρύματα στην Γερμανίαν. Θα ήταν όμως καλό, να ξεκαθαριστεί πρώτα στην Κύπρον, εάν υπάρχει η θέλησις για έναν τέτοιον ανακαινισμόν.

Εκπαίδευσις Κυπρίων ψυχιάτρων στο θέμα αυτό:

Υπάρχουν δύο δυνατότητες. Μία δυνατότης είναι 1 ή 2 άτομα να έλθουν στην κλινική μου και να ειδικευτούν στο θέμα αυτό. Προϋπόθεσις όμως είναι η γνώσις της γερμανικής γλώσσας. Αυτή η μέθοδος θα ήταν η καλλίστη, διότι με έναν χρόνον εξειδίκευσις στην ψυχιατροδικαστικήν, παρακολούθησιν της εξελίξεως στα δικαστήρια και στα ειδικά νοσηλευτικά ιδρύματα, θα έχετε μίαν πολύν καλήν βάσιν. Η δεύτερη δυνατότης είναι να εκπαιδεύσω εγώ στην Κύπρο ορισμένους ψυχιάτρους, το οποίο και θα κάνω ευχαρίστως. Αλλά η προϋπόθεσις, για να φθάσουμε σ' αυτό το σημείο, είναι να γίνει προηγουμένως η νομοθεσία που είναι αναγκαία. Η μέθοδος αυτή όμως δεν είναι η καλύτερη, διότι ο χρόνος θα είναι λίγος και προ πάντων θα λείπει η πρακτική εμπειρία. Γι' αυτόν τον λόγον η καλύτερη λύσις είναι η εκπαίδευσις 1 ή 2 ατόμων στην έδρα, την οποία διευθύνω.

Εάν με χρειάζεστε είμαι απόλυτα στην διάθεσίν σας.

Professor Dr. Dr. Ανδρέας Μαρνέρος