Έκθεση από την επίσκεψη κλιμακίου της Επιτροπής Εποπτείας Ψυχικά Ασθενών σε Κρατικές Ψυχιατρικές Δομές της Γερμανίας.

Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε από τις 6-8 Οκτωβρίου, 2004 στην πόλη Halle της πρώην Ανατολικής Γερμανίας στο κρατίδιο της Σαξονίας.

Η εν λόγω επίσκεψη εντάσσεται στα πλαίσια υλοποίησης μιας από τις εισηγήσεις του Καθηγητή Ανδρέα Μαρνέρου στην έκθεση που υπέβαλε μετά τη μετάκληση του στην Κύπρο για εκτίμηση της κατάστασης που επικρατεί στα θέματα της ψυχικής υγείας, το Δεκέμβριο του 2002.

Στο κλιμάκιο συμμετείχαν οι Δρ. Χρ. Μέσης, Πρόεδρος της Επιτροπής, οι Δρ. Γ. Καλακούτας, Α. Αγρότης, Μ. Μουζά, μέλη και η Ε. Κανάρη-Μορφάκη, Γραμματέας της Επιτροπής.

Σκοπός της αποστολής ήταν η πραγματοποίηση επισκέψεων, στις διάφορες δομές που δημιουργήθηκαν στην Γερμανία για τη θεραπεία και αποκατάσταση των ψυχικά ασθενών και την άντληση εμπειριών και γνώσεων για διάφορα ζητήματα όπως κτιριακές υποδομές, οργάνωση και λειτουργία των Κέντρων, της νομοθεσίας που διέπει τη λειτουργία τους και τα θεραπευτικά και άλλα προγράμματα που εφαρμόζονται.

Το πρόγραμμα της επίσκεψης επιμελήθηκε προσωπικά ο Καθηγητής Ανδρέας Μαρνέρος, Διευθυντής της έδρας της Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Martin-Luther-University-Halle-Wittenberg.

Στα πλαίσια του προγράμματος έγιναν επισκέψεις και ενημερωτικές συσκέψεις στις ακόλουθες ψυχιατρικές δομές:

1. Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική

Ο Καθηγητής Μαρνέρος ενημέρωσε κατ΄ αρχήν ότι το πανεπιστήμιο έχει δύο κύρια ερευνητικά και πρακτικά πεδία δράσεως, την κλινική ψυχιατρική και την ψυχιατροδικαστική.

Στην ψυχιατρική κλινική εισάγονται οξέα περιστατικά είτε με τη συγκατάθεση του ασθενή (προαιρετική νοσηλεία) είτε όχι.

Στη δεύτερη περίπτωση όπως διευκρίνισε ο Καθ. Μαρνέρος, ο ασθενής κρατείται για νοσηλεία από 24-48 ώρες και εάν αρνείται να συγκατανεύσει, τότε ειδοποιείται ο Δικαστής ο οποίος ασχολείται κατ΄ αποκλειστικότητα με θέματα ψυχικά ασθενών και είναι τοποθετημένος στο ειρηνοδικείο.

Ο Δικαστής επισκέπτεται την Κλινική και ενημερώνεται για το περιστατικό από τον ψυχίατρο που εξέτασε τον ασθενή, ο οποίος εξηγεί επιστημονικά και τεκμηριωμένα τους λόγους για τους οποίους ο ασθενής πρέπει να κρατηθεί για νοσηλεία και τους κινδύνους που εμπερικλείει πιθανή απόλυσή του, τόσο για τον ίδιο τον ασθενή όσο και για άλλα πρόσωπα.

Ο Δικαστής ακούει στη συνέχεια και τον ασθενή και συνεκτιμώντας τα γεγονότα αποφασίζει ανάλογα.

Όπως εξήγησε ο Καθ. Μαρνέρος στις πλείστες των περιπτώσεων ο Δικαστής αποδέχεται την ιατρική γνωμάτευση. Εάν όμως, δεν πειστεί για την αναγκαιότητα της κράτησης του ασθενή για νοσηλεία και διατάξει την απόλυση του , τότε φέρει και την ευθύνη για οποιαδήποτε αρνητική εξέλιξη σημειωθεί στη συνέχεια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας περίπτωσης αναφέρθηκε η περίπτωση ασθενή που απολύθηκε παρά τις αντίθετες συστάσεις του ψυχιάτρου, και ο οποίος μετά την έξοδο του από το νοσοκομείο αυτοκτόνησε.

Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε ο μηχανισμός που προβλέπεται από τη σχετική Γερμανική Νομοθεσία για το θέμα αυτό, σύμφωνα με την οποία ο Ψυχίατρος δικαιούται να καταγγείλει το Δικαστή και τότε προχωρεί η διαδικασία άσκησης ποινικής δίωξης εναντίον του για την κατηγορία του φόνου εξ’ αμελείας.

Στη συνέχεια ο Καθ. Μαρνέρος ξενάγησε το κλιμάκιο στις πιο κάτω δομές της Πανεπιστημιακής Κλινικής η οποία διαθέτει ξεχωριστούς χώρους για τα διάφορα περιστατικά όπως:

  1. Ψυχιατρική Μονάδα για σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές όλων των τύπων, με διάρκεια νοσηλείας μέχρι 15 μέρες.
  2. Ειδική Μονάδα για αγχώδεις διαταραχές και κατάθλιψη, στην οποία εφαρμόζονται ειδικά προγράμματα. Στη Μονάδα αυτή υπάρχει η δυνατότητα νοσηλείας μητέρων με την παραμονή στο θάλαμο και των παιδιών τους.
  3. Εργαστήριο μελέτης Ύπνου, για την αντιμετώπιση σοβαρών διαταραχών ύπνου, υπνικής άπνοιας κλπ.
  4. Κέντρο Ημέρας, το οποίο λειτουργεί σε ημερησία βάση, προσφέροντας προγράμματα σε ασθενείς που δεν χρειάζονται εσωτερική νοσηλεία αλλά στήριξη και καθοδήγηση ώστε να μπορούν να αντεπεξέλθουν με τα καθημερινά τους προβλήματα. Οι ψυχιατρικοί νοσηλευτές ελέγχουν την εφαρμογή του προγράμματος τους στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και εργοθεραπεία (μεταξοτυπία, κεραμική, Η/Υ, ξυλουργική κλπ).
  5. Μονάδα αντιμετώπισης ασθενών που θεωρούνται διπολικοί και το πρόγραμμα νοσηλείας τους περίπου τεσσάρων εβδομάδων, είναι μερικώς εσωτερικό.

Γενική διαπίστωση των μελών του κλιμακίου ήταν οι άριστες κτιριακές εγκαταστάσεις των διαφόρων Μονάδων, ο μοντέρνος εξοπλισμός, η διακόσμηση των χώρων, συνθήκες δηλαδή που δεν παραπέμπουν καθόλου σε ασυλικού τύπου νοσοκομεία και δημιουργούν τις προϋποθέσεις για αποτελεσματική θεραπεία.

Ο Καθ. Μαρνέρος ο οποίος συνόδευσε το κλιμάκιο σ΄όλες τις πιο πάνω επισκέψεις, είχε την ευκαιρία να εξηγήσει τον τρόπο της λειτουργίας τους και να απαντήσει σε ερωτήσεις που υποβλήθηκαν.

2. Επίσκεψη σε Ψυχιατρικό Νοσοκομείο για χρόνιους ψυχικά ασθενείς

Το Νοσοκομείο λειτουργεί στο Κρατίδιο της Σαξονίας και εξυπηρετεί τους ασθενείς των ορίων του κρατιδίου.

Οι παραπομπές γίνονται από τις Ψυχιατρικές Κλινικές των νοσοκομείων και της Πανεπιστημιακής Κλινικής και αφορούν περιστατικά χρόνιων ασθενών που χρήζουν εσωτερικής νοσηλείας για αρκετό χρονικό διάστημα.

Το κλιμάκιο της Επιτροπής στην παρουσία του Καθ. Α. Μαρνέρου, είχε την ευκαιρία να συναντηθεί με την Διευθύντρια και την επιστημονική ομάδα του Κέντρου και να ενημερωθεί για τα προγράμματα που εφαρμόζονται στους ασθενείς με στόχο την παραπομπή τους σε άλλες δομές και την αποκατάστασή τους στην κοινότητα.

Οι κτιριακές εγκαταστάσεις του Νοσοκομείου και ο εξοπλισμός ήταν από όλες τις απόψεις άριστες συμπεριλαμβανομένων και των εργαστηρίων εργασιακής αποκατάστασης στα οποία λειτουργούν ειδικά προγράμματα.

3. Επίσκεψη σε Κέντρο Νοσηλείας Καταδικασθέντων Τοξικομανών και Αλκοολικών

Το κέντρο αυτό αποτελεί μια καινούργια δομή που λειτούργησε το 2001 και κάλυψε ένα κενό που υπήρχε στη θεραπεία των αλκοολικών και τοξικομανών που διαπράττουν αδικήματα στο συγκεκριμένο κρατίδιο.

Της λειτουργίας του Κέντρου προηγήθηκε ο καταρτισμός της σχετικής νομοθεσίας.

Οι εισαγωγές στο Κέντρο αυτό για θεραπεία αφορούν άτομα που έχουν διαπράξει αδίκημα και καταδικάστηκαν και διαχωρίζονται σε εκείνους που δεν έχουν καθόλου ευθύνη για τις πράξεις τους (ακαταλόγιστο), σε εκείνους που έχουν μερική ευθύνη και στους πλήρως καταλογιστέους οι οποίοι λόγω της εξάρτησης πιθανόν να επαναλάβουν το έγκλημα και επομένως χρειάζονται νοσηλεία.

Το Κέντρο αν και αποτελεί ενιαίο κτιριακό συγκρότημα, αποτελείται από δυο τμήματα δηλαδή γίνεται διαχωρισμός τοξικομανών από τους αλκοολικούς με ξεχωριστές Μονάδες εισαγωγής. Οι ηλικίες των τοξικομανών είναι από 17-25 ενώ των αλκοολικών μεγαλύτερη.

Στις Μονάδες εισαγωγής οι ασθενείς διαμένουν περίπου 6 εβδομάδες και ακολουθούν διάφορες θεραπείες με επόμενο στάδιο την έναρξη σε άλλες Μονάδες όπως Κοινωνική Θεραπεία, Συμπεριφορική, Ψυχοδυναμική κλπ.

Το Κέντρο διευθύνεται από τη Διευθύντρια που είναι Ψυχίατρος, μια διευθύνουσα που είναι νοσηλεύτρια και ένα διοικητικό λειτουργό με νομική κατάρτιση.

Σ΄ ότι αφορά τους τοξικομανείς, αναφέρθηκε ότι η αποτοξίνωση γίνεται σε Κέντρα των Φυλακών στα οποία κρατούνται ως υπόδικοι για έξι μήνες και μετά την καταδίκη τους παραπέμπονται στο Κέντρο για θεραπεία διάρκειας δυο χρόνων τα οποία αποτελούν μέρος της ποινής.

Στις περιπτώσεις όπου η ποινή είναι για ένα χρόνο, τότε το δικαστήριο θα ενημερωθεί από το Κέντρο για την αναγκαιότητα παραμονής στο πρόγραμμα ακόμα ένα χρόνο και το ίδιο ισχύει αν υπάρχει ανάγκη για θεραπεία πέραν των δυο χρόνων.

Στο Κέντρο του οποίου οι εγκαταστάσεις είναι εντυπωσιακές και δεν παραπέμπουν σε περιβάλλον φυλακών αλλά θεραπευτηρίου, εφαρμόζεται ποικιλία προγραμμάτων, εξατομικευμένων για κάθε περίπτωση. Στην πορεία της εξέλιξής τους οι κρατούμενοι αν έχουν καλή πρόγνωση αρχίζουν οι διευκολύνσεις όπως βόλτες στους κήπους με συνοδεία, διανυκτερεύσεις κλπ.

Στο τελικό στάδιο της θεραπείας και συγκεκριμένα 4 εβδομάδες πριν την απόλυση, μπορούν να επισκέπτονται τα σπίτια τους και να διανυκτερέυουν. Εάν παρουσιάσουν συμπτώματα υποτροπής τότε ενδεχομένως να κριθεί αναγκαία η παραμονή τους για μικρό ακόμα διάστημα.

Η ομάδα που στελεχώνει το Κέντρο δυναμικότητας 145 κλινών αποτελείται από 9 ψυχολόγους, 5 ψυχίατρους, 1 εκπαιδευτικό με εξειδίκευση σε χρήστες, 7 κοινωνικούς λειτουργούς,, 99 νοσηλευτές, 9 εργοθεραπευτές και ένα καθηγητή Φυσικής Αγωγής.

Στο Κέντρο λειτουργεί επίσης Γυμνάσιο για τη συνέχιση της εκπαίδευσης ανηλίκων. Το Κέντρο διαθέτει εκτός από τα δωμάτια τα οποία διαθέτουν όλες τις ανέσεις (εκτός από ορισμένα όπου νοσηλεύονται άτομα με επικινδυνότητα). Η παρακολούθηση των ατόμων αυτών γίνεται από ειδικές κάμερες που είναι εγκατεστημένες στους διαδρόμους.

Το Κέντρο διαθέτει επίσης εγκαταστάσεις για εργοθεραπεία, εργαστήρια, χώρους ψυχαγωγίας, αθλητικές εγκαταστάσεις, εσωτερικό κολυμβητήριο, μικρό ιατρείο κλπ.

Οι εντυπώσεις από την επίσκεψη υπήρξαν άριστες και προβλημάτισαν έντονα τα μέλη της αποστολής τόσο η απουσία παρόμοιων κέντρων στη χώρα μας όσο και η έλλειψη του αναγκαίου νομοθετικού πλαισίου το οποίο διέπει το χειρισμό των περιστατικών αυτών.

4. Επίσκεψη σε Ξενώνα και Κέντρο Ημέρας στην Κοινότητα

Το πιο πάνω Κέντρο λειτουργεί σε κεντρική περιοχή του Halle σε μια συνηθισμένη γειτονιά, χωρίς κανένα διακριτικό στην είσοδο ή στην εξωτερική εμφάνιση του κτιρίου.

Φιλοξενεί σύνολο 48 άτομα (άνδρες και γυναίκες) και η παραμονή τους στον Ξενώνα γίνεται επί εθελοντικής βάσης. Το πρόγραμμα που εφαρμόζεται έχει διάρκεια 18 μήνες. Τα άτομα είναι ηλικίας 35-43 ετών.

Στόχος του Ξενώνα, στις εγκαταστάσεις του οποίου λειτουργεί και Κέντρο Ημέρας είναι η παροχή στήριξης και βοήθειας στα άτομα με ψυχικές διαταραχές (κυρίως ψυχωσικούς και μικρό ποσοστό ατόμων με νοητική υστέρηση) να επανενταχθούν στην κοινότητα.

Η διαχείριση του Ξενώνα ανήκει σε Ιδιωτικό Κυβερνητικό Μη Κερδοσκοπικό Οργανισμό και το κόστος παραμονής των ατόμων καλύπτεται από τις Κοινωνικές Ασφαλίσεις. Τα 2/3 των ενοίκων βρίσκονται υπό κηδεμονία, την οποία σε ορισμένες περιπτώσεις αναλαμβάνουν οι Κοινωνικές Υπηρεσίες. Επίσης όπως αναφέρθηκε λειτουργεί στη Γερμανία ο θεσμός του Ιδιωτικού κηδεμόνα, ρόλο που αναλαμβάνουν ιδιωτικές επιχειρήσεις και διορίζονται ως ανάδοχοι από το δικαστήριο.

Ο Ξενώνας και το Κέντρο Ημέρας στελεχώνεται από διακλαδική ομάδα στην οποία συμμετέχουν κοινωνικοί λειτουργοί, εργοθεραπευτές, ψυχολόγοι και 1 ψυχίατρος ο οποίος επισκέπτεται τον ξενώνα πάνω σε έκτακτη βάση. Οι ασθενείς διατηρούν το δικαίωμα να βλέπουν τον ψυχίατρο της δικής τους επιλογή.

Στο Κέντρο Ημέρας στο οποίο προσέρχεται καθημερινά ένας αριθμός ατόμων, προσφέρονται προγράμματα απασχόλησης και ανάπτυξης δεξιοτήτων (Η/Υ, κεραμική, ζωγραφική κλπ)

Μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος τους στον Ξενώνα, οι ένοικοι ανάλογα με την περίπτωση επιστρέφουν στις οικογένειες τους ή σε προστατευμένα διαμερίσματα.

Σημαντική δυσκολία στην αποκατάσταση των ατόμων αυτών δημιουργεί το υψηλό ποσοστό ανεργίας που μαστίζει την πρώην Ανατολική Γερμανία και το οποίο ανέρχεται στο 18%.

Οι εντυπώσεις του κλιμακίου από την επίσκεψη υπήρξαν θετικές τόσο από την άποψη των εγκαταστάσεων όσο και των προγραμμάτων. Σχολιάστηκε ωστόσο αρνητικά ο μεγάλος αριθμός των ενοίκων του Ξενώνα, ο οποίος σε κάποιο βαθμό παραπέμπει σε <<μικρό ψυχιατρείο>> και δεν συνάδει πλήρως με τις σύγχρονες τάσεις της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης που στοχεύει στην <<αποασυλοποίηση>>.

5. Επίσκεψη σε Κέντρο Εργασιακής Αποκατάστασης

To κέντρο λειτουργεί επί ημερήσιας βάσης σε κεντρική περιοχή του Halle και προσφέρει πάνω σε οργανωμένη βάση ολοκληρωμένα προγράμματα εργασιακής αποκατάστασης. Την ευθύνη της λειτουργίας του Κέντρου έχει Ιδιωτικός Μη Κερδοσκοπικός Οργανισμός ο οποίος χρηματοδοτείται από Κρατικές Υπηρεσίες.

Στόχος του Κέντρου είναι η παροχή της αναγκαίας εκπαίδευσης σε νεαρά άτομα ηλικίας 17 χρονών και άνω και η επανεκπαίδευση μεγαλύτερης ηλικίας ατόμων που για διάφορους λόγους δεν μπορούν να εξασκήσουν το επάγγελμά τους και πρέπει να αλλάξουν επάγγελμα. Ταυτόχρονα μέσα από τη ψυχολογική στήριξη που παρέχεται στα άτομα αυτά, επιδιώκεται η ανάπτυξη των δεξιοτήτων που απαιτούνται για την κοινωνική τους επανένταξη.

Τα άτομα που εκπαιδεύονται στο Κέντρο, είναι κυρίως ψυχωσικοί, σχιζοφρενικοί, άτομα με διατροφικές διαταραχές, διαταραχές της προσωπικότητας κ.α., στα οποία όμως δεν παρέχεται στο Κέντρο οποιαδήποτε θεραπεία.

Το Κέντρο στελεχώνεται από κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, εργοθεραπευτές, οι οποίοι αφού αξιολογήσουν το κάθε άτομο ξεχωριστά, αποφασίζουν για το εξειδικευμένο πρόγραμμα που θα ακολουθήσει. Τα προγράμματα, ανάλογα με την πρόοδο του κάθε ατόμου έχουν διάρκεια από 3-18 μήνες.

Το κλιμάκιο ξεναγήθηκε στις εγκαταστάσεις του Κέντρου στις οποίες λειτουργούν τα διάφορα προγράμματα (όπως π.χ Η/Υ, Οργάνωση Γραφείου, τεχνικές δεξιότητες, χειροτεχνία, τάξεις Γυμνασίου για παιδιά που διέκοψαν τη φοίτηση τους σε σχολεία κλπ).

Τα άτομα που εντάσσονται στο πρόγραμμα τα οποία είναι κινητοποιημένα και θέλουν να εκπαιδευτούν, συμμετέχουν σε έρευνα της πανεπιστημιακής κλινικής, στα πλαίσια της οποίας γίνεται σύγκριση με την κατάσταση των ατόμων που δεν συμμετέχουν στο πρόγραμμα.

Οι υπεύθυνοι του Κέντρου ενημέρωσαν επίσης για τη συμμετοχή τους στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα EQUAL και τη συνεργασία με Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς που ασχολούνται με τη ψυχική υγεία.

Στα πλαίσια του Προγράμματος αυτού, εκδηλώθηκε ενδιαφέρον για συνεργασία με εθελοντικό οργανισμό της Κύπρου και η κα Μ. Μουζά που συμμετέχει στο Σύνδεσμο, ανέλαβε να το διερευνήσει και να επανέλθει.

Τέλος οι υπεύθυνοι του Κέντρου επεσήμαναν ότι παρόλες τις προσπάθειες που καταβάλλονται για την εργασιακή αποκατάσταση των ατόμων αυτών, ο στόχος της εξεύρεσης εργασίας σπάνια επιτυγχάνεται λόγω του υψηλού ποσοστού ανεργίας που επικρατεί στην πρώην Αν. Γερμανία.